Ciemne niebo



Ciemne niebo i jego ochrona przed zanieczyszczeniem sztucznym światłem, to nie tylko problem astronomów i miłośników astronomii, ale także nas wszystkich, choćby poprzez kwestie finansowe. Wyświecanie dużych ilości światła w niebo przez nieodpowiednio zaprojektowane lampy to realne kwoty w złotówkach za energię elektryczną, które płacą polskie miasta, wsie, czy zakłady produkcyjne, a także osoby prywatne. Z kolei jeśli oświetlenie jest prawidłowo zainstalowane, to oprócz oszczędności na mniejszym zużyciu energii, mamy też zazwyczaj lepsze oświetlenie danego obszaru (np. ulicy, czy terenu przed domem).

Świadomość wagi tego problemu powoli rośnie wśród społeczeństwa, ale potrzeba jeszcze wiele działań popularyzacyjnych i edukacyjnych w społeczeństwie oraz uświadamiających sprawę politykom i władzom samorządowym. Polecamy to zagadnienie po uwagę różnym organizacjom zajmującym się ekologią.

Poniżej znajduje się zestawienie wszystkich artykułów zawartych w dziale "Ciemne niebo", od najnowszych do najstarszych.

Można też skorzystać z tematycznego spisu treści

Na zdjęciu powyżej:
Mapa pokazująca stan zanieczyszczenia świetlnego na Ziemi w roku 2012. Źródło: NASA Earth Observatory/NOAA NGDC.



Wywiad z pomysłodawcą utworzenia Ostoi Ciemnego Nieba w Wielkopolsce

Zapraszamy do przeczytania wywiadu z Tomaszem Zarasiem - pomysłodawcą utworzenia Ostoi Ciemnego Nieba w miejscowościach Izdebno i Chalin (powiat międzychodzki w Wielkopolsce), który od kilku lat realizuje projekt powołania trzeciego parku ciemnego nieba w Polsce. Pan Tomasz jest również członkiem poznańskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii.

Zanieczyszczenie świetlne - przydatne linki i literatura

Zbiór odnośników do witryn internetowych oraz spis literatury przydatnej przy zgłębianiu tematyki ciemnego nieba i jego ochrony przed zanieczyszczeniem sztucznym światłem.

Ochrona ciemnego nieba - sposoby

Walka z zanieczyszczeniem sztucznym światłem wydawać by się mogła przysłowiową walką z wiatrakami. Przecież w XXI wieku oświetlenie ulic, nawet na największych peryferiach jest traktowane jako norma, przynajmniej w krajach rozwiniętych. Podobnie jest z oświetleniem zewnętrznym parków, parkingów, budynków publicznych, zabytków czy kościołów. Dodatkowo coraz większa liczba osób prywatnych montuje na swoich posesjach silne, halogenowe lampy w celu przeciwdziałania kradzieżom. Dochodzą do tego również dekoracyjne instalacje elewacji stosowane zwłaszcza w nowym, prywatnym budownictwie. Te wszystkie wyżej wymienione przejawy rozwoju cywilizacyjnego, jakimi niewątpliwie są wspomniane inwestycje, traktowane są przez większość społeczeństwa z aprobatą. Niestety nieprawidłowo zaprojektowana sieć oświetleniowa prowadzi do szeregu negatywnych skutków, których istnienie nie jest powszechne w świadomości większości ludzi (zarówno zwykłych obywateli jak i urzędników państwowych).

International Dark Sky Week

Negatywne oddziaływanie zanieczyszczenia świetlnego na środowisko przyrodnicze przyczyniło się do traktowania ciemnego nieba jako wspólnego dobra nas wszystkich. Jednym ze sposobów celebrowania nocnego nieba, wolnego od nadmiernego oświetlenia zewnętrznego jest Międzynarodowy Tydzień Ciemnego Nieba (ang. International Dark Sky Week), zapoczątkowany w 2003 r. przez ówczesną licealistkę ze Stanów Zjednoczonych Jennifer Barlow.

Projekt Wygasz

Projekt Wygasz jest polską inicjatywą związaną z problematyką zanieczyszczenia świetlnego. Powstał w ramach przedsięwzięcia "Ścieżki Kopernika", finansowanego ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, które w 2012 r. ogłosiło konkurs na projekty naukowe angażujące lokalne społeczności, w tym młodzież szkolną. Jednym z laureatów konkursu był właśnie Projekt Wygasz, który zdobył 50 punktów na 50 możliwych, jednocześnie zdobywając pierwsze miejsce wśród projektów z województwa dolnośląskiego.

Great World Wide Star Count

Great World Wide Star Count (GWWSC) jest inicjatywą prowadzoną w ramach nauki obywatelskiej przez program Windows to the Universe. Początkowo projekt był koordynowany przez University Corporation for Atmospheric Research (UCAR), lecz od 2010 r. prowadzony jest przez National Earth Science Teachers Association (NESTA) z siedzibą w Stanach Zjednoczonych. Program polega na określaniu poziomu zanieczyszczenia świetlnego na podstawie liczby zaobserwowanych gwiazd widocznych w danym gwiazdozbiorze. Dodatkową misją projektu jest zwiększenie świadomości wśród uczniów, studentów i innych osób w zakresie negatywnych skutków zanieczyszczenia sztucznym światłem.

GLOBE at Night

GLOBE at Night jest kampanią nauki obywatelskiej, która od 2006 r. działa na rzecz zwiększenia świadomości społeczeństwa w zakresie problematyki zanieczyszczenia świetlnego. Sponsorami programu są National Optical Astronomy Observatory z siedzibą w Stanach Zjednoczonych, Centro de Apoyo a la Didactica de la Astronomia z siedzibą w Chile oraz International Dark-Sky Association z siedzibą w Stanach Zjednoczonych. Inicjatywa polega na włączeniu do badań naukowych możliwie jak największej liczby wolontariuszy z całego świata. Aby wziąć w nim udział wystarczy wejść na jego stronę internetową i po krótkim zapoznaniu się z instrukcją wysłać dane dotyczące poziomu zanieczyszczenia świetlnego w swoim miejscu zamieszkania lub w innym miejscu, w którym prowadziło się pomiar.

Ochrona ciemnego nieba - organizacje

International Dark-Sky Association (IDA - Międzynarodowy Związek Ciemnego Nieba) jest organizacją, która formalnie powstała w 1988 r. z inicjatywy dwóch astronomów Dawida Crawforda oraz Timothy Huntera jako instytucja non-profit z siedzibą w Stanach Zjednoczonych. Stała się na przestrzeni lat czołową organizacją na świecie działającą w zakresie walki z zanieczyszczeniem świetlnym. Obecnie zatrudnia ponad 11 tysięcy osób na całym świecie i posiada swoje biura w wielu krajach. Jej główną misją jest propagowanie postaw zmierzających do minimalizacji skutków zanieczyszczenia świetlnego poprzez wydawanie broszur, własnego kwartalnika, zaleceń dotyczących stosowanego rodzaju oświetlenia, a także poprzez organizacje konferencji poświęconych problematyce zanieczyszczenia świetlnego. Jednym z głównych punktów działalności IDA jest również ustanawianie międzynarodowych obszarów ciemnego nieba, w skład których wchodzą parki (20), rezerwaty (9) oraz osiem tzw. społeczności (z ang. international dark-sky communities). Dodatkowo organizacja corocznie przyznaje szereg nagród, w tym Galileo Award dla osób z Europy walczących z zanieczyszczeniem świetlnym.

Zanieczyszczenie świetlne - wpływ na środowisko społeczno-przyrodnicze

Początkowo zanieczyszczenie świetlne odbierane było jako wyjątkowo szkodliwe zjawisko głównie w środowisku osób związanych z astronomią obserwacyjną, zarówno w kręgach zawodowych astronomów jak i amatorów prowadzących hobbystyczne obserwacje nocnego nieba. Wokół obserwatoriów astronomicznych zaczęto tworzyć strefy, w których używanie sztucznego światła w nocy podlegało surowym regulacjom lub przenoszono te obserwatoria w inne miejsca, oddalone znacznie od osiedli ludzkich. Tego typu zabiegi pozwalały naukowcom na prowadzenie badań z dala od dokuczliwego oddziaływania zanieczyszczenia świetlnego. W gorszej sytuacji znaleźli się miłośnicy astronomii amatorskiej ponieważ zmuszeni zostali do poszukiwania naturalnie ciemnego nieba poprzez wyjazdy na tereny niedotknięte tym negatywnym zjawiskiem. Oprócz oddziaływania zanieczyszczenia świetlnego na jakość dokonywanych obserwacji astronomicznych, zjawisko to wpływa również w znaczny sposób na życie organizmów, zwłaszcza tych które prowadzą nocny tryb życia.

Naturalne świecenie nocnego nieba

Zanieczyszczenie nocnego nieba sztucznym światłem nie jest jedynym zjawiskiem wpływającym na jasność nocnego nieba. Oprócz oczywistych źródeł światła takich jak Słońce, Księżyc, planety i gwiazdy istnieje kilka struktur, które w znacznym stopniu wpływają na jasność sfery niebieskiej. Jednym z takich obiektów jest światło zodiakalne, powstające wskutek rozproszenia światła słonecznego na cząstkach drobin pyłu międzyplanetarnego. Jego jasność powierzchniowa różni się w zależności od pozycji Słońca na nieboskłonie (od 19,4 mag/arcsec2 do 22,2 mag/arcsec2). Po przeciwnej stronie względem położenia Słońca zaobserwować można dodatkowe rozjaśnienie światła zodiakalnego. Zjawisko to nazwane jest przeciwświeceniem (Gegenschein). Występuje nisko nad horyzontem, chwilę po zmierzchu lub tuż przed świtem astronomicznym (posiada jasność 22,0 mag/arcsec2).

Zanieczyszczenie świetlne - pomiary/skala zjawiska

Negatywne skutki zanieczyszczenia świetlnego występują głównie w dużych miastach, ale wskutek suburbanizacji i elektryfikacji wsi zjawisko to dotyczy w coraz większym stopniu terenów wiejskich. W celu określenia poziomu natężenia tego zjawiska opracowano metody jego pomiaru, które podzielić można na dwie kategorie. Pierwszą stanowią metody oparte na obserwacji wzrokowej osób prowadzących pomiary. Do drugiej kategorii natomiast należą metody polegające na użyciu urządzeń pomiarowych bądź rejestracyjnych.

Zanieczyszczenie świetlne - przyczyny/rodzaje

Zanieczyszczenie świetlne (ang. light pollution) powstaje wskutek nieprawidłowo zaprojektowanej sieci oświetlenia zewnętrznego. Najczęstszą przyczyną tych nieprawidłowości jest nadmierne zagęszczenie punktowych źródeł światła bądź ich nadmierna moc. Duży wpływ na poziom tego zjawiska na danym obszarze mają również rozwiązania techniczne – rodzaj zastosowanej oprawy lamp oraz kąt ich nachylenia w stosunku do oświetlanego podłoża. Zanieczyszczenie świetlne generowane jest przez obiekty infrastruktury komunikacyjnej (m.in. oświetlenie uliczne, latarnie morskie, lotniska, parkingi, mosty) oraz rozmaite budowle i tereny rekreacyjne (m.in. oświetlenie budynków mieszkalnych, sakralnych, użyteczności publicznej, zabytków, kominów, wież, obiektów przemysłowych, parków miejskich, obiektów sportowych, instalacje reklamowe).

Ciemne niebo - dlaczego warto chronić krajobraz nocnego nieba?

Krajobraz nocnego, gwieździstego nieba wzbudza zachwyt wśród ludzi już od czasów prehistorycznych nie tylko swoim pięknem lecz również tajemniczością. Owocem prowadzonych obserwacji nocnego nieba były liczne legendy będące często zalążkiem systemów religijnych. Refleksje związane z tym widokiem dotyczyły nie tylko sfery duchowej obserwatorów albowiem wnioski wyciągnięte z analizy ruchu poszczególnych ciał niebieskich przyczyniły się również do ogromnego postępu cywilizacyjnego. Umożliwiły one nie tylko skonstruowanie precyzyjnego kalendarza lecz również – wskutek rozwoju wielu dziedzin fizyki opartych na astronomii – możliwe jest obecnie prowadzenie zaawansowanej eksploracji kosmosu.

Ciemne niebo - spis treści

Spis treści działu "Ciemne niebo" z artykułami posegregowanymi tematycznie.