12 sierpnia nadchodzi, a z nim kumulacja spektakularnych zjawisk astronomicznych. Czeka nas całkowite zaćmienie Słońca (w Polsce jako częściowe) oraz tzw. Noc Spadających Gwiazd, jak określa się często maksimum roju meteorów nazwanego Perseidami.
Astronomicznym zjawiskiem roku 2026 jest zaćmienie Słońca. Pas zaćmienia całkowitego przebiegnie przez Islandię i Hiszpanię, a w Polsce zobaczymy zaćmienie częściowe o bardzo dużej fazie, sięgającej nawet 88 proc.
Zaćmienie zapowiada się idealnie, ale będzie miało jeden bardzo istotny haczyk. Nastąpi przy zachodzie Słońca. W trakcie zaćmienia nasza dzienna gwiazda będzie już blisko horyzontu, więc trzeba z rozwagą wybrać miejsce obserwacji, aby nic nam nie przesłoniło widoku. Szczególnie dotyczy to osób, które wyruszyły na obserwacje zaćmienia całkowitego.
Warto też przeczytać Uranię numer 3/2026 z obszernymi materiałami na temat zaćmienia i badań Słońca. Dostępna jest w wersji drukowanej oraz elektronicznej.
Zaćmienie w Polsce
W przypadku Polski, na wschód od linii Olsztyn-Łódź-Opole faza maksymalna nastąpi już po zachodzie naszej Słońca. Najgorzej będzie w Bieszczadach, gdyż tam Słońce zajdzie przy zaledwie 42% zasłoniętej tarczy. Z kolei na zachód od wspomnianej linii zobaczymy maksymalną dostępną w Polsce fazę, zanim Słońce schowa się za horyzontem.
Podstawowa informacja jest taka, że w Polsce zaćmienie częściowe wystartuje mniej więcej od 19.10 do 19.20 - zależy od miejsca w kraju. Z kolei zachód Słońca przypadnie pomiędzy około godziną 20 (w Rzeszowie), a około godziną 20.30 (w Szczecinie). Oto tabelka z dokładnymi momentami zjawiska dla wybranych miast. Dane pochodzą z "Almanachu astronomicznego na rok 2026”, wydanego przez Polskie Towarzystwo Astronomiczne (PTA) i dostępnego bezpłatnie poprzez portal Uranii.
| Miasto | Początek | Maksimum | Zachód | Faza maksymalna |
| Białystok | 19.13 | brak | 20.01 | (0,792) |
| Gdańsk | 19.11 | 20.05 | 20.23 | 0,855 |
| Kraków | 19.18 | brak | 20.04 | (0,711) |
| Łódź | 19.16 | 20.08 | 20.12 | 0,866 |
| Poznań | 19.15 | 20.10 | 20.24 | 0,867 |
| Szczecin | 19.14 | 20.08 | 20.26 | 0.867 |
| Warszawa | 19.15 | 20.07 | 20.07 | 0.861 |
| Wrocław | 19.17 | 20.12 | 20.19 | 0,874 |
W przypadku fazy maksimum, jeśli wartość podano w nawiasie, oznacza to, że nastąpi ona już po zachodzie Słońca.
Hiszpania (w tym Majorka) oraz Islandia - zaćmienie całkowite
We względnej bliskości Polski, bo w Europie, będzie okazja zobaczyć zaćmienie całkowite. W szczególności na terenie Islandii i Hiszpanii, czyli kierunków podróży turystycznych. Zaćmienie całkowite jest nieporównanie bardziej spektakularne niż częściowe, a jego obserwacje na żywo wywołują zdecydowanie większe wielkie emocje niż śledzenie zjawiska na zdjęciach lub transmisjach internetowych..
Tym razem zaćmienie całkowite będzie widoczne bardzo nisko nad horyzontem, co powoduje problemy logistyczne dla "łowców zaćmień". Trzeba bowiem dokładnie wybrać miejsce obserwacji, tak aby nie przesłaniały go ne tylko budynki czy drzewa, ale także góry czy wzgórz ana horyzoncie.
W związku z tym, w dniu zaćmienia, w krajach przez które przebiegnie pas zaćmienia całkowitego, można spodziewać się przemieszczania bardzo dużej liczby osób, chcących dotrzeć do najlepszych punktów obserwacji. A to oznaczać może tylko jedno: korki na drogach. Szczególnie w miejscach takich, jak Islandia oraz Majorka. Na Islandii pas zaćmienia całkowitego obejmie tylko zachodnie części wyspy. Z kolei Majorka będzie cała w pasie zaćmienia całkowitego, ale część wyspy jest górzysta i w wielu miejscach fazy całkowitej nie da się z tego powodu zobaczyć (Słońce będzie na Majorce w trakcie fazy całkowitej zaćmienia jedynie 2,5 stopnia nad horyzontem). Władze zapowiadają blokady niektórych dróg przez policję, szczególnie w rejonach górskich. Może być też tak, że limit osób w danym miejscu zostanie przekroczony i jeśli przyjdziemy zbyt późno, nie zostaniemy wpuszczeni przez służby porządkowe (dotyczy to też niektórych plaż).
W przypadku Hiszpanii kontynentalnej dodatkowy problemem stanowią trwające obecnie pożary lasów, gdyż dym może zasłonić Słońce lub pogorszyć widoczność w niektórych miejscach.
Przebieg całkowitego zaćmienia Słońca 2 sierpnia 2026 roku w Hiszpanii. Źródło: ESA.
Jak obserwować zaćmienie Słońca
Do bezpiecznego obserwowania zaćmienia częściowego potrzebujemy odpowiedniego sprzętu, który są okulary do zaćmień Słońca (nie chodzi tutaj o zwykłe okulary przeciwsłoneczne). Są one tanie (około 10 zł) i do kupienia w internecie oraz w sklepach ze sprzętem astronomicznym. Były również dostępne w sklepie internetowym Uranii, ale nakład już się wyczerpał.
Bez okularów na Słońce możemy patrzeć jedynie w trakcie zaćmienia całkowitego, gdy tarcza Księżyca w całości zakrywa tarczę Słońca.
W żadnym wypadku nie wolno patrzeć na Słońce przez lornetkę czy teleskop. Chyba że jest to odpowiedni do tego celu instrument - specjalny teleskop do obserwacji Słońca albo teleskop wyposażony w bezpieczne filtry. Takim sprzętem dysponują obserwatoria edukacyjne i niektóre kluby astronomiczne.
Za to bezpiecznym sposobem obserwacji Słońca przez teleskop jest rzutowanie obrazu Słońca na ekran. Ekranem może być biała kartka papieru albo ściana, ustawiona prostopadle do okulary teleskopu. Patrzymy na ekran, a nie przez okular teleskopu. Ekran nie służy nam jako filtr, tylko jako plansza do projekcji obrazu rzucanego przez teleskop (tak jak na przykład ekran w kinie, na który rzutowany jest obraz z projektora).
Noc spadających gwiazd
Gdy Słońce zajdzie, nie wracajmy od razu do domu, tylko spójrzmy na nocne niebo. Będzie szansa dostrzec dużo „spadających gwiazd”, czyli meteorów. Swoje maksimum będzie bowiem miał rój Perseidów, jeden z najobfitszych rojów meteorów. W idealnych warunkach są szanse zobaczyć nawet 100 zjawisk meteorów na godzinę. Szczególnie że nie będzie nam przeszkadzał blask Księżyca.
Do obserwacji meteorów nie potrzeba lornetki, ani teleskopu. Nie przydadzą się nam także wspominane wcześniej okulary do obserwacji Słońca. Wystarczy nieuzbrojone oko. Patrzeć możemy właściwie na całe niebo. Meteory z roju wydają wybiegać się z jednego punktu, zwanego radiantem, ale nie należy patrzeć na radiant, tylko kilkadziesiąt stopni od niego.
Według tradycji, gdy zobaczy się spadającą gwiazdę, można pomyśle życzenie. Przygotujmy więc sobie sporą porcję życzeń.
Fizycznie, widząc meteor, patrzymy na efekty spalania w atmosferze skalnej drobiny z kosmosu – w naszą atmosferę wleciał meteoroid. Zdecydowana większość meteoroidów ulega zniszczeniu podczas lotu w atmosferze. Jeśli jednak kamień było odpowiednio duży, może przetrwać i uderzyć w powierzchnię Ziemi jako meteoryt.
Pokazy zaćmienia i pikniki astronomiczne
Różne obserwatoria, planetaria, kluby i stowarzyszenia astronomiczne będą prowadzić pokazy zaćmienia Słońca, a także zorganizują pikniki astronomiczne z obserwacjami meteorów. Informacji gdzie i kiedy najlepiej szukać w lokalnych mediach oraz w mediach społecznościowych. Będą też prowadzone internetowe transmisje z zaćmienia Słońca.
Szykujmy się na kolejne zaćmienie w 2027 roku
Tak się składa, że kolejne zaćmienie Słońca już za rok, a dokładniej 2 sierpnia 2027 roku. W Polsce będzie jednak mieć zdecydowanie mniejszą fazę niż zaćmienie tegoroczne. Za to pas zaćmienia całkowitego przejdzie przez inny wakacyjny kierunek wyjazdów Polaków - można wybrać się do Egiptu. Zaćmienie w Egipcie nie będzie mieć takiego problemu logistycznego, jak tegoroczne, bowiem Słońce będzie wtedy bardzo wysoko na niebie, a na dodatek zaćmienie całkowite obejmie rejon kurortu Marsa Alam, czyli będzie je można dostrzec nawet z z hotelu. Miejsce w hotelu lepiej jednak zarezerwować z dużym wyprzedzeniem.
Natomiast na całkowite zaćmienie Słońca widoczne z terenu Polski trzeba poczekać aż do 2135 roku.
Więcej informacji:
Autor: Krzysztof Czart
Na ilustracji u góry:
Przebieg pasa zaćmienia całkowitego oraz częściowego 12 sierpnia 2026 r. Źródło: ESA.
