Niemal każdy miłośnik astronomii na pytanie: kto pierwszy obserwował Księżyc przez lunetę i pierwszy narysował teleskopową mapę Srebrnego Globu, odpowie bez wahania (i odruchowo?) — Galileusz. Tymczasem 400 lat temu, w lipcu 1609 r., pierwsze obserwacje i pierwszą mapę Księżyca (wykonaną na podstawie jego obserwacji sześciokrotnie powiększającą lunetą) wykonał astronom angielski Thomas Harriot (albo Hariot). Pisze o tym m. in. prof. Jerzy Kreiner w swoim podręczniku Ziemia i Wszechświat. Astronomia nie tylko dla geografów (zob. „Urania – Postępy Astronomii” nr 4/2009). Obecnie w Wielkiej Brytanii odbędą się uroczystości z okazji czterechsetlecia pierwszych teleskopowych obserwacji Srebrnego Globu (na ponad cztery miesiące przed Galileuszem).

Natomiast jako pierwszy mapę Księżyca opracował, ale na podstawie obserwacji nieuzbrojonym okiem, Leonardo da Vinci; nie zachowała się ona jednak do naszych czasów.

35 lat temu ukazała się, pod redakcją Johna W. Shirleya, biografia pt. Thomas Harriot: Renaissance Scientist (Oxford, 1974). W rzeczy samej, urodzony w Oxfordzie Thomas Harriot był (podobnie jak Simon Stevin; 1548–1620) uczonym renesansowym, wykształconym i w naukach humanistycznych (etnografia, translatologia), i w ścisłych: w dziedzinie astronomii, fizyki, matematyki; zajmował się też meteorologią — prawdziwy zatem homo universalis. Był również mniej więcej rówieśnikiem dwóch innych wielkich astronomów: Tychona Brahego (1546–1601) i Johannesa Keplera (1571–1630). Harriota zalicza się także do jednego ze współodkrywców satelitów Jowisza — tak przynajmniej twierdził Willy Ley (zob. W niebo wpatrzeni). W rzeczy samej Harriot odkrył niezależnie satelity Jowisza (w 10 dni później niż Galileusz i nigdy nie pretendował do pierwszeństwa odkrycia) i obserwował je ponownie około połowy października 1610 r., ale był już wtedy w posiadaniu Sidereus Nuncius Galileusza. Niemniej jednak najdokładniej wyznaczył wtedy okres obiegu Callisto wokół Jowisza na 42,4553 doby (obecnie 42,4582 doby).

Mapa Księżyca wykonana przez Geoffa Burta (Hampshire Astronomical Group) na wzór oryginalnej mapy Harriota, ukazująca wszystkie cechy powierzchni księżycowej skatalogowane przez angielskiego astronoma na podstawie jego obserwacji prowadzonych w latach 1609–1611. Plik do wydruku na potrzeby własnych obserwacji Czytelnicy mogą pobrać ze strony http://www.telescope400.org.uk/burtmoon.htm

Thomas Harriot obserwował też, w roku 1607, kometę nazwaną potem kometą Halleya. Obserwacje Harriota stały się później, w XIX w. w Królewcu, inspiracją naukową dla prac i obliczeń Friedricha Wilhelma Bessela, który był jednym z trzech astronomów, jacy niemal równocześnie wyznaczyli po raz pierwszy paralaksy gwiazdowe (Bessel dla 61 Cygni, Henderson dla Alfa Centauri, Struve dla Alfa Lyrae).

Harriot interesował się ponadto technikami astronomicznymi w nawigacji (brał np. udział w wyprawie Sir Waltera Raleigha do Wirginii) oraz jako pierwszy przeprowadził obserwację plam słonecznych — i to przez… warstwę mgły jako przez ośrodek tłumiący światło.

Niestety, za życia Thomas Herriot prawie nie publikował swoich obserwacji ani prac. Uczyniono to znacznie później (chociaż niektóre z nich, niestety, zaginęły), dlatego współcześni temu skądinąd wybitemu astronomowi mało wiedzieli o jego odkryciach i osiągnięciach naukowych, oprócz może Keplera, z którym Harriot korespondował na temat optyki, m. in. o zjawisku tęczy.

Harriot był także wybitnym matematykiem. Specjalizował się w dziedzinie algebry. Napisał dzieło Artis Analyticae Praxis, ad Aequatione Algebraicas nova, epedita, Generali Methoda resolvendas, które zostało opublikowane w 10 lat po śmierci Herriota przez jego przyjaciela Waltera Warnera (a na sześć lat przed ukazaniem się dzieła o geometrii Kartezjusza — w 1637 r.).

Thomas Harriot odkrył ponadto, 20 lat przed Snelliusem, prawo załamania światła na granicy dwóch ośrodków.