Zimowe popołudnia i wieczory to najlepszy czas na oglądanie gwiazdozbioru Oriona: jego ciekawych gwiazd i pięknych mgławic, które można zobaczyć już przez lornetkę. Śpieszmy się, nim mitologiczny Łowca zniknie z nieba wiosną.
Konstelacja Oriona to jeden z najbardziej spektakularnych widoków zimowego nieba i zarazem jeden z tych gwiazdozbiorów, na które, ze względu na bardzo dużą jasność tworzących go gwiazd, często zwracamy uwagę już we wczesnym dzieciństwie. Bardzo łatwo jest rozpoznać jego charakterystyczny pas i jasne, kontrastowe pod względem barw gwiazdy, takie jak błękitny Rigel i wyraźnie pomarańczowa Betelgeza — dwie z najjaśniejszych na nocnym niebie. Z Orionem nie ma więc wymówek. Widać go zwykle nawet w centrach dużych miast, także przy sporym zanieczyszczeniu światłem, a pod ciemnym niebem i z pomocą technik fotograficznych objawia się jako jeden z najbardziej dynamicznych i żywych fragmentów widocznego z Ziemi kosmosu. Orion to także prawdziwa fabryka nowych gwiazd. Co możemy w nim zobaczyć?
Pas Oriona
Asteryzm Pasa Oriona tworzą trzy jasne gwiazdy o nazwach Alnitak, Alnilam i Mintaka, ustawione w jednej linii, o podobnej barwie i typie widmowym. Wokół nich widać gęste pola gwiazd. Pas Oriona stanowi jeden z kluczowych punktów orientacyjnych na niebie, od którego łatwo przejść wzrokiem do kolejnych gwiazd i innych obiektów. Wystarczy skierować wzrok nieco poniżej Pasa, aby trafić na obszar zwany Mieczem Oriona, gdzie znajduje się najsłynniejsza mgławica tej konstelacji.
Jasne gwiazdy
Najjaśniejszą gwiazdą konstelacji jest błękitny nadolbrzym Rigel, tworzący jej lewą stopę (β Orionis, 0,19m), drugą pod względem jasności jest tworząca prawe ramię Łowcy Betelgeza (czerwony nadolbrzym, którego jasność zmienna od 0,4m do 1,3m), a trzecią błękitna Bellatrix (γ Orionis, 1,64m). Warto zwrócić uwagę, że to jeden z nielicznych przypadków, gdy najjaśniejsza gwiazda oznaczona jest jako β. Betelgeza z kolei to gwiazda, która niedługo (w skali kosmicznej) wybuchnie jako supernowa, roznosząc po Galaktyce ciężkie, wytworzone w swym wnętrzu pierwiastki. Od niedawna wiemy też, że jest w rzeczywistości składnikiem układu podwójnego.
Miecz Oriona
Poniżej Pasa Oriona znajduje się tzw. Miecz — ukośna struktura złożona ze słabiej świecących gwiazd i mgławic, ciągnąca się w kierunku gwiazdy Saif (κ Ori), w której uwagę przyciąga Mgławica Oriona.
Wielka Mgławica w Orionie (M42)
To jedna z najjaśniejszych i najbardziej znanych mgławic na niebie — obszar narodzin milionów gwiazd. Można ją łatwo dostrzec nawet gołym okiem jako delikatną poświatę pod Pasem Oriona, a lornetka znacznie lepiej ukazuje jej rozległą, przypominającą kwiat strukturę. Nie jest to punktowy obiekt, lecz obszar rozciągły o zróżnicowanej jasności. M42 jest od nas odległa o około 1344 lat świetlnych i stanowi najbliżej położony obszar gwiazdotwórczy. W jego centralnej części znajduje się tak zwany Trapez, niewielka grupa bardzo młodych i masywnych gwiazd, których intensywne promieniowanie odpowiada za jonizację otaczającego gazu i charakterystyczny blask mgławicy.
Mgławica M42 została po raz pierwszy sfotografowana 145 lat temu przez Henry'ego i Annę Draper.
Wielki Obłok Molekularny w Orionie – gwiezdny żłobek
Grupa mgławic, rozległy obszar gwiazdotwórczy znajdujący się poniżej Pasa Oriona. Jego częścią jest słynna Wielka Mgławica (M42) i regiony Orion A i B, będące także gwiezdnymi żłobkami pełnymi gazu, pyłu i nowo narodzonych gwiazd. Powstały i wciąż powstają tu liczne nowe gwiazdy, obecnie część z nich jest już na różnych etapach ewolucji. Cały obłok rozciąga się na setki lat świetlnych, widoczny jest już przez niewielkie teleskopy i lornetki.
Także w obrębie Wielkiego Obłoku Molekularnego znajdują się liczne luźne zgrupowania młodych gwiazd – tak zwane asocjacje OB, złożone z bardzo masywnych, gorących i jasnych gwiazd widmowych typu O i B, powstałych z tego samego obłoku molekularnego. Gwiazdy te są niezwykle krótkowieczne w skali kosmicznej, żyjąc zaledwie kilka lub kilkanaście milionów lat, ale w tym czasie intensywnie oddziałują na swoje otoczenie, jonizując gaz i rzeźbiąc strukturę mgławic. Ich badania są kluczowe w poznawaniu procesów narodzin nowych gwiazd.
Trapez
Niewielka gromada otwarta gwiazd zlokalizowana prawie w centrum Wielkiej Mgławicy, zajmująca obszar o średnicy 1,5 roku świetlnego. Najłatwiej zaobserwować jego cztery bardzo młode, gorące gwiazdy położone w M42. Już przez niewielki teleskop wyraźnie widać tworzony przez nie charakterystyczny czworokąt. Co ciekawe, wiek gromady oszacowany jest tylko na 300 tysięcy lat, czyli niewiele w kosmicznej skali czasu.
Jak znaleźć Oriona?
W Polsce Orion jest widoczny od początku listopada i praktycznie aż do pierwszej połowy marca. Na początku stycznia wschodzi o godzinie 17 i – zależnie od ukształtowania terenu – jest dobrze widoczny już około 18. Szukajmy go nad horyzontem południowym: jesienią będzie jeszcze nisko, zimą wyżej. Na początek warto odnaleźć Pas Oriona: trzy jasne, prawie idealnie ułożone w linii niebieskie gwiazdy. Przy samodzielnych, szczególnie pierwszych obserwacjach warto wspomóc się mapą nieba lub programem / aplikacją webową Stellarium, która pomoże szybko odnaleźć różne obiekty i odkrywać kolejne cuda zimowego nieboskłonu.
Czytaj więcej:
Opracowanie: Elżbieta Kuligowska
Źródło: Skyandtelescope.org
Na ilustracji:
W gwiazdozbiorze Oriona znajduje się Wielka Mgławica, ogromna kosmiczna „chmura” międzygwiezdnego gazu i pyłu, dająca początek wielu generacjom gwiazd. (Bob King)
