W dniu 3 lipca 2025 r. minęła pierwsza rocznica otwarcia Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego w Płońsku w województwie mazowieckim. Placówka powstała w dawnej wieży ciśnień przy dworcu kolejowym w Płońsku. Aktualnie jest jedną z głównych atrakcji miasta Płońska i regionu płońskiego. W ciągu roku odwiedziło je niemal 15 tys. osób.
Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne w Płońsku mieści się w dwóch wieżach, tj. w starej wieży ciśnień mieści się planetarium, a obserwatorium znajduje się w drugiej, nowej wieży, zbudowanej obok tej starej. Mamy tu przypadkową zbieżność z herbem Płońska, który składa się z dwóch identycznych białych wież na czerwonym polu oraz białej kuli armatniej pomiędzy nimi.
W ciągu roku od uruchomienia Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego w Płońsku miało miejsce wiele ciekawych wydarzeń w tej placówce. Podsumowanie statystyczne na stronie miasta Płońska podaje, że przez ostatni rok we wszystkich aktywnościach realizowanych przez Planetarium i Obserwatorium w Płońsku wzięło udział niemal 15 tys. osób. W tym czasie odbyło się m.in.:
- 630 pokazów w planetarium,
- 43 spotkania członków Płońskiego Koła Miłośników Astronomii,
- 60 wykładów,
- 51 sesji warsztatów,
- ponad 130 pokazów w obserwatorium dotyczących aktywności Słońca,
- kilkanaście nocnych pokazów nieba, w czasie których realizowano projektowe obserwacje Księżyca, planet i meteorów, a także pokazy dla osób zagrożonych wykluczeniem,
- konkurs astronomiczny „Z miłości do mądrości”,
- Piknik Astronomiczny „Magiczny Płońsk”,
- plener malarski „Uliczne Graffiti”,
- wykład dra Daniela Tyborowskiego.
Ponadto Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne wzięło udział w płońskiej „Nocy Muzeów”, „Dniu Europy” oraz w projekcie „Dogoń astronautę”, który był realizowany przez Szkołę Podstawową Nr 3 im. Stanisława Wyspiańskiego w Płońsku.
Kilka słów o nowej placówce Płońska
Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne im. J. W. Jędrzejewicza w Płońsku jest placówką o charakterze popularnonaukowym i edukacyjnym, której głównym zadaniem jest propagowanie wiedzy astronomicznej wśród mieszkańców Płońska i całego regionu, a także upamiętnienie osiągnięć naukowych wybitnego płońskiego astronoma, Jana Walerego Jędrzejewicza.
Koordynatorem placówki jest Adam Derdzikowski, który jest równocześnie opiekunem Płońskiego Koła Miłośników Astronomii, mającego siedzibę w wyremontowanej wieży ciśnień przy ulicy Towarowej 9 w Płońsku.
Nowoczesne obserwatorium znajduje się w nowej wieży. Wyposażone jest w pełni zautomatyzowaną kopułę firmy ScopeDome o średnicy 5,5 m. Głównym instrumentem jest teleskop zwierciadlany w systemie ACF-Cassegrain firmy Meade z głównym zwierciadłem o średnicy 355 mm, wykonanym ze szkła borokrzemowego. Teleskop ten posiada 3556 mm ogniskowej i jest wszechstronnym instrumentem, szczególnie nadającym się do obserwacji ciał Układu Słonecznego, a także gwiazd podwójnych. Główny instrument obserwatorium posadowiony jest na montażu paralaktycznym firmy Sky-Watcher EQ8-R Pro SynScan GoTo.
W kopule obserwatorium znajduje się także instrument wspierający, czyli 80 mm refraktor słoneczny firmy Lunt, zamocowany na montażu firmy Sky-Watcher HEQ-5 Pro SynScan GoTo. Teleskop ten pozwala oglądać Słońce w wyjątkowo atrakcyjnym paśmie H-alfa.
Ponadto na stanie obserwatorium znajdują się trzy inne teleskopy, w tym dwa teleskopy zwierciadlane typu newton na montażu dobsona o średnicach zwierciadeł 305 mm i 203 mm. Całość uzupełniają nowoczesne kamery astronomiczne, które pozwolą utrwalić obrazy Słońca, Księżyca, planet i wielu innych obiektów na niebie.
Płońskie planetarium zlokalizowane jest w starej, ponad stuletniej, ale odrestaurowanej wieży ciśnień. Ma średnicę kopuły 6,2 m i może w nim zasiąść 28 osób. Drewniana zabudowa planetarium jest integralną częścią zabytkowej wieży. I równocześnie nawiązuje do drewnianej konstrukcji obserwatorium Jędrzejewicza z 1875 roku.
Sercem planetarium jest wideoprojektor DLP o rozdzielczości 4K UHD. Planetarium zostało wykonane w sposób gwarantujący wysoką jakość obrazowania i nagłośnienia. Można w nim zobaczyć osiem różnych filmów, w tym dwa filmy w formacie 3D. Repertuar planetarium został przygotowany dla widzów w różnych kategoriach wiekowych. Ponadto w planetarium można również obejrzeć wysokiej jakości symulacje aktualnego wyglądu nieba oraz zobaczyć na żywo pokazy nocnego nieba, jak i aktywności słonecznej.
W programie działalności placówki uwzględniono również lekcje oraz wykłady z zakresu astronomii, a także liczne warsztaty, nie tylko dla uczniów, ale również dla nauczycieli.
Dodatkowymi atrakcjami płońskiej placówki są zegar słoneczny oraz wystawa meteorytów.
W zbiorach płońskiego obserwatorium znajduje się aktualnie 8 okazów meteorytów oraz 2 tektyty, Płońskie okazy reprezentują wszystkie najważniejsze typy meteorytów: meteoryty kamienne, żelazno-kamienne oraz żelazne. Ponadto w zbiorach placówki znajdują się tak niezwykłe okazy, jak mały fragment meteorytu księżycowego, czy też kawałek cennego i rzadkiego pallasytu.
Zegar słoneczny stoi przy budynku obserwatorium. Jest to pomysł Adama Derdzikowskiego. Wykonawcą obiektu jest Marek Szymocha ze Smolnicy na Śląsku. Na zegarze znajdują się m.in. znaki zodiaku czy cytat z Mikołaja Kopernika „Sol omnia regit”.
Krótka historia powstania Planetarium i Obserwatorium Astronomicznego w Płońsku
Planetarium było pomysłem Adama Derdzikowskiego, który narodził się na początku 2008 r. W marcu tego samego roku powstało Płońskie Koło Miłośników Astronomii im. Jana Walerego Jędrzejewicza (PKMA) jako jednostka organizacyjna Miejskiego Centrum Kultury w Płońsku. Adam Derdzikowski został opiekunem Koła.
Około roku 2010 na spotkaniach Koła padł pomysł zorganizowania w Płońsku planetarium i obserwatorium w budynku starej wieży ciśnień znajdującej się obok stacji PKP Płońsk. Właścicielem stacji i samej wieży były Polskie Koleje Państwowe.
Pomysł budowy planetarium i obserwatorium astronomicznego poparł Artur Wiśniewski, dyrektor MCK w Płońsku oraz burmistrz miasta Andrzej Pietrasik. Burmistrz mocno zaangażował się w realizację projektu, łącząc go z lokalnymi tradycjami, w tym z historią XIX-wiecznego płońskiego lekarza, astronoma amatora i meteorologa Jana Walerego Jędrzejewicza. Natomiast dla Artura Wiśniewskiego obserwatorium i planetarium były naturalnym rozszerzeniem możliwości oddziaływania kulturalnego MCK na mieszkańców Płońska.
Miasto Płońsk przejęło wieżę oraz dworzec od PKP na przełomie 2011-2012. A następnie wspólnie z członkami PKMA zaczęło szukać pieniędzy na remont oraz architekta, który zaprojektuje przebudowaną wieżę.
Potrzebne środki na rewitalizację budynków udało się pozyskać dopiero w latach 2020-2021. I były to środki przede wszystkim z funduszy norweskich (85%), a pozostałe 15% to ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego 2014-2021 oraz ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Kultura” i zadania: „Poprawa dostępności do zasobów kultury w Płońsku”.
Od 2012 roku Płońskie Koło Miłośników Astronomii bardzo mocno zaangażowało się w projekt rewitalizacji wieży ciśnień w Płońsku. Po remoncie w wieży miało znaleźć się planetarium oraz siedziba koła astronomicznego. Partnerem projektu budowy obserwatorium i planetarium było Towarzystwo Obserwatorów Słońca im. Wacława Szymańskiego z siedzibą w Żychlinie.
Prace budowlane przy wieży obserwatorium i rewitalizacji wieży planetarium trwały od listopada 2021 r. do kwietnia 2024 roku.
Jeszcze zanim oficjalnie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne w Płońsku zostało uruchomione, w Miejskim Centrum Kultury w Płońsku w dniu 5 kwietnia 2024 r. odbyło się wydarzenie promujące powstającą właśnie placówkę pt. „Kosmiczny start”. W jego ramach miały miejsce m.in. konkurs wiedzy na temat płońskiego astronoma – Jana Walerego Jędrzejewicza, warsztaty plastyczne inspirowane zarówno astronomią, jak i osobą płońskiego astronoma, pokaz plam słonecznych w wykonaniu Towarzystwa Obserwatorów Słońca im. Wacława Szymańskiego, występ artystyczny uczniów Szkoły Podstawowej nr 2 w Płońsku, poświęconym J. W. Jędrzejewiczowi, wykład dr hab. Małgorzaty Królikowskiej-Sołtan z Centrum Badań Kosmicznych PAN pt. „Komety – zjawiskowe podróżniczki po niebie” i koncert muzyki elektronicznej w wykonaniu Macieja Wierzchowskiego „Vandersona”.
Źródło: Adam Derdzikowski, Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne w Płońsku, Miasto Płońsk
Foto: PiOA Płońsk, Urząd Miasta Płońsk
Paweł Z. Grochowalski
